Niemand kan stry nie. Die see langs die kus van die Oos-Kaap is mooi. En hier rondom Port Alfred en sy streke kan niemand jou verkwalik as jy voel dat jy aan die einde van hierdie jaar dalk net langs die see wil sit en maak of jy wakker is nie. Wye uitgestrekte stil strande, sonskyn en niksdoen.
Maar hier na dag tien gaan jy en die familie bietjie kriewelrig raak en plek soek waarnatoe jy jou toerwa se neus kan druk. Gaan maak gerus ‘n draai in Makhanda, voorheen Grahamstad, en vergaap jou aan die straatkuns wat in die stad verskyn het.
Om Makhanda binne te ry is amper soos om deur ‘n opeluggalery te ry. Nie net is die historiese argitektuur iets wat jou na ‘n kamera sal laat gryp nie, die stad se strate word vernuwe deur ‘n vlaag van kleurvolle, gedagteprikkelende muurskilderye wat nuwe lewe in sy historiese fasades en verwaarloosde hoeke blaas. Hierdie florerende straatkuns-toneel is nie net dekoratief nie; dit is ‘n dinamiese gesprek oor kultuur, erfenis en sosio-politieke kwessies, wat leë mure in ‘n kragtige openbare platform omskep.
Die muurskilderye is ‘n bewys van Makhanda se identiteit as ‘n stad van kreatiwiteit — die tuiste van die jaarlikse Nasionale Kunstefees. Plaaslike en besoekende kunstenaars blaas nuwe lewe in openbare ruimtes en vertel stories wat wissel van plaaslike geskiedenis tot breër kommentaar op die samelewing.
Temas en Betekenis
Die temas wat verken is, is diep gewortel in die Oos-Kaap. Een muurskildery fokus op die waarde van die streek se natuurlike erfenis en biodiversiteit en fokus op plaaslike flora en fauna. Ander stukke bring hulde aan ikoniese figure: ‘n kragtige kunswerk op ‘n substasie vereer die Suid-Afrikaanse musikant Busi Mhlongo, terwyl ‘n ander muurskildery by die Skool vir Joernalistiek en Mediastudies invloedryke Oos-Kaapse mediafigure herdenk. En tussindeur muurskilderye van die alombekende donkies van Makhanda.
Die Hande Agter die Muurskilderye
Terwyl die straatkunsbeweging in Makhanda inherent samewerkend is en talle talentvolle plaaslike kunstenaars en studente insluit, verskyn een naam gereeld as deel van die projekte: Mook Lion (Daniel Chapman).
Mook Lion, ‘n kunstenaar van Makhanda, was instrumenteel in die vorming van die stad se openbare kunslandskap. Sy werk word gekenmerk deur ‘n gemeenskapsgesinde benadering, wat dikwels samewerking met plaaslike kunstenaars, studente van instellings soos Rhodes Universiteit en gemeenskapslede behels. Sy muurskilderye spreek gereeld temas van sosiale bewussyn, omgewingsbewaring en plaaslike erfenis aan – insluitend herhalende uitbeeldings van Makhanda se nie-amptelike gelukbringer, die donkie.
Hy is egter nie alleen nie. Die toneel floreer deur die werk van ‘n dinamiese span, waarvan hy baie mentor of mee saamwerk. Sleutel Makhanda-gebaseerde kunstenaars wat beduidende bydraes gelewer het, sluit in:
* Sive Ntombana
* Phila Phaliso
* Arno Cornelissen
* Juanito ‘Bagels’ Featherstone
* Lisolomzi Pikoli
Hul kollektiewe pogings, dikwels ondersteun deur projekte wat deur plaaslike besighede, die Nasionale Kunstefees en gemeenskapsinisiatiewe in opdrag gegee is, verseker dat die kuns uiteenlopend, Makhanda-spesifiek en diep gewortel in die plaaslike konteks is.
Wie is Mook Lion?
Mook Lion (Daniel Chapman), oud Durbaniet, branderplankryer en kunstenaar se rol in Makhanda se straatkuns-toneel gaan verder as dié van ‘n blote skilder; hy funksioneer as ‘n mentor vir ander kunstenaars en is ook die projekleier vir verskeie van die straatkuns projekte in Makhanda, Port Alfred en ook in omliggende dorpe. Sy betrokkenheid is veelsydig en van kardinale belang vir die beweging se sukses.
Hoewel sy naam saam met talle ander kunstenaars se name op van die kunswerke verskyn lei hy dikwels die jonger plaaslike kunstenaars. ‘n Goeie voorbeeld is die “Nature is Louder”-inisiatief vir die Nasionale Kunstefees, waar hy ‘n dinamiese span gelei het om terreinspesifieke openbare muurskilderye te skep.
Mook het ‘n sterk verbintenis tot vaardigheidsoordrag en betrek gereeld Rhodes Universiteit se Beeldende Kunste-studente en minder ervare gemeenskapskunstenaars by sy projekte. Hierdie praktiese mentorskap bied hulle praktiese ervaring in openbare kunsproduksie, wat hul werk van die galery na die strate verskuif.
“Ek bou verder op my Meestersgraad-navorsing oor straatkuns as visuele aktivisme, en gebruik doelbewus openbare ruimtes om sosiale en omgewingskwessies aan te spreek. My werke soos “Restoring the Roam”, wat olifante uitbeeld wat deur heinings breek om te pleit vir wild-deurgange, illustreer byvoorbeeld my fokus op sosiaal bewuste kuns.”
Maar waarvan Mook baie hou is die uitbeelding van ikoniese plaaslike beelde soos die stad se donkies of historiese landmerke. “Ek hou van die donkies wat die geordenheid van beplande of gestruktureerde stede of dorpe ontwrig. My werk dien om die stad se gees te vier terwyl dit gesprekke oor belangrike kwessies uitlok.”
Graffiti vs. Straatkuns: Verstaan die Verskil
Wat in Makhanda plaasvind is nie graffiti nie. So, as Kleinsus begin planne maak om ‘n straatkunstenaar te word, wees gerus, sy gaan nie middernag uit die huis sluip met jou gunsteling spuitverf nie.
Alhoewel die terme graffiti en straatkuns dikwels verkeerdelik uitgeruil word, is graffiti en straatkuns afsonderlike kulturele praktyke, hoofsaaklik onderskei deur bedoeling, gehoor en toestemming.
Graffiti, met sy oorsprong diep gewortel in die New York-subkultuur van die 1970’s, gaan hoofsaaklik oor etikettering, letters en naam-herkenning. Dit prioritiseer ‘n skrywer se individuele styl en die vinnige, dikwels onwettige, merk van gebied. Die dryfkrag is rebellie, anonimiteit en dialoog binne ‘n geslote gemeenskap van skrywers. Die gereedskap daarvan is tipies spuitverf en merkers, en die voltooide vorms daarvan – van eenvoudige etikette tot komplekse “stukke”– word dikwels geassosieer met eiendomskade en vandalisme. Gevolglik werk graffiti buite gevestigde stelsels, met die fokus op blote volume en sigbaarheid oor treine, mure en brûe.
Straatkuns, daarenteen, het later ontstaan en word gekenmerk deur ‘n breër artistieke gereedskapskis en ‘n verskuiwing na openbare betrokkenheid en narratief. Praktisyns gebruik dikwels stensils, plakkerkuns, teëlmosaïeke en grootskaalse muurskilderye. Waar graffiti poog om die kunstenaar se naam uit te druk, poog straatkuns om ‘n boodskap oor te dra – of dit nou politieke kommentaar, humor of estetiese skoonheid is. Kunstenaars soos Banksy het hierdie vorm gewild gemaak en dit tot hoofstroom-aanvaarding verhef.
Van kritieke belang is dat straatkuns dikwels in ‘n semi-wettige of opdragruimte bestaan, en gereeld saam met geboueienaars of plaaslike regerings werk om werke te skep wat openbare ruimtes verbeter. Die doel daarvan gaan minder oor persoonlike verset en meer oor die skep van toeganklike openbare skouspel.
In wese, terwyl die metodes oorvleuel, is graffiti tipies ‘n persoonlike uitdaging wat gewortel is in onwettigheid en letters, terwyl straatkuns ‘n openbare kommunikasie is wat fokus op beelde en sosiale dialoog, wat toenemend in die stedelike weefsel geïntegreer word.
Kortliks, terwyl straatkuns wortels het in die uitdagende energie van graffiti, het dit ontwikkel tot ‘n meer formele, publiek-betrokke en dikwels opdraggewende medium wat poog om openbare ruimtes te verfraai en te aktiveer. Die lewendige muurskilderye regoor Makhanda, wat tipies grootskaals is, duidelik in hul beelde is en deel vorm van amptelike projekte, val dus vierkantig onder die vaandel van straatkuns.
‘n Stad Herontwerp
Die artistieke ingryping in Makhanda is ‘n kragtige herinnering aan hoe kuns ‘n sosiale funksie kan dien. Die muurskilderye versier nie net mure nie; hulle skep punte van burgerlike trots, dien as ‘n visuele rekord van plaaslike kultuur en geskiedenis, en bevorder ‘n gevoel van gedeelde eienaarskap oor openbare ruimtes. Vir die toeris en die inwoner bied Makhanda se betondoek ‘n fassinerende, lewendige kykie in die siel van hierdie historiese Oos-Kaapse stad. Die straatkuns hier is hard, duidelik en onmisbaar – ‘n bewys van die toegewyde kunstenaars wat ‘n stowwerige akademiese dorp in ‘n werklik moderne, kunstige bestemming omskep.
So druk jou toerwa se neus in Makhanda se rigting. Daar is genoeg om te sien en te doen.
Wat jy moet weet:
Toegang is gratis.
Die kunswerke is regdeur Makhanda en jy sal dit orals sien. Terwyl jy so ry en kyk, pasop vir die regte donkies en die slaggate.
As jy al die straatkuns in Makhanda wil sien, dan het Philippa Irvine van die Departement van Geografie by Rhodes Universiteit, die taak makliker gemaak en haar werk “Street Art in Makhanda” is beskikbaar op die web by https://storymaps.arcgis.com/stories/90681ad391b64f0da5251ffae4330774.
3 Redes hoekom jy die straatkuns in Makhanda wil besoek:
- Jy gaan nie weer die kans kry om soveel straatkuns so naby aanmekaar te sien nie. Dis ‘n kunsgallery wat jy net in Makhanda gaan raakloop.
- Gaan neem ‘n familie-selfie by die donkies en die straatkuns van die donkies.
- As jy weer tussen die grou mure van die stad rondry sal jy met smaak kan vertel oor hoe Makhanda hulle grou mure in kuns verander het.
STRAATKUNS IN PORT ALFRED
Mook en sy mede kunstenaar, Andy (Andisiwe Matha) is besig om Port Alfred se verwaarloosde mure ook bietjie kleur te gee. Hulle jongste werk is ‘n sub-stasie op die hoek van Main Street en Cause Way waar hulle twee kunstenaars van die Oos-Kaap, Margaret Mcingana en Zahara, op die mure verewig. Andy, wat tans in Bathurst woon, het haar kunsgraad aan Fort Hare behaal, en was al deel van verskeie straatkuns-projekte in die Oos-Kaap.
Thanks a million Louis ….ek geniet jou samevating van die unike karakter wat die kunstenaars uitbeeld….dankie ook dat jy die donkies nie vergeet het in jou artikel nie ….die pakdier het Suid-Afrika gehelp bou en dit word so maklik agterwëe gelaat in die geskiedenis van ons land !!!