Kroasië, ‘n land met ‘n prentjies-mooie Adriatiese kuslyn (al 7 300km daarvan) en ‘n ryk kulturele erfenis, spog met ‘n geskiedenis net so ingewikkeld en lewendig soos sy beroemde kantwerk wat in soveel plekke te sien is. Die unieke geskiedkundige trajek om vandag ‘n onafhanklike staat, asook lid van die Europese Unie te wees, word gekenmerk deur periodes van onafhanklikheid, buitelandse heerskappy en ‘n dramatiese stryd om selfbeskikking in die laat 20ste eeu. Vir enige reisiger om moderne Kroasië werklik te verstaan, moet ‘n mens die antieke oorsprong en die deurslaggewende jare van 1991-1995 wat die hedendaagse identiteit gesmee het, waardeer en bestudeer.
Op die oog af kan Kroasië jou maklik flous as ‘n toeriste bestemming. Mense dink aan antieke Dubrovnik met sy muur wat bekendheid verwerf het as een van die plekke waar Game of Thrones verfilm is, of dalk die eiland Hvar met sy laventel, en as jy gelukkig is weet toeriste van die Plitvice nasionale park wat bekend is vir sy honderde watervalle en helder blou water. Maar Kroasië se uniekheid lê juis daarin dat jy so bietjie moet delf om by die lekker van die land uit te kom. Dis eers as jy jou eerste “Dobar dan” (goeiedag) gesê het dat die Kroate hul gasvryheid wys. Wyk maar so bietjie af van die gebaande toeriste weë. Die Kroasië wat voor jou gaan afspeel en wat jy gaan ontdek vertel van ‘n land wat deur diep waters gegaan het, om uiteindelik te seëvier en onafhanklik te wees.
Eers so ‘n bietjie geskiedenis.
ANTIEKE EGGO’S: KROASIË DEUR DIE LENS VAN DIE OUDHEID
Die strategiese ligging van die oostelike Adriatiese kus het sedert die antieke tye die aandag van groot beskawings getrek. Verwysings na die Illiriese stamme wat ‘n groot deel van die hedendaagse Kroasië bewoon het, kan in ‘n verskeidenheid antieke bronne gevind word. Griekse geograwe en historici, soos Hecataeus van Milete en Strabo, het hierdie volke en hul interaksies met Griekse koloniste wat handelsposte langs die kus gevestig het, soos dié op die eilande Hvar (Pharos) en Vis (Issa), gedokumenteer.
Die opkoms van die Romeinse Ryk het hierdie lande stewig in die klassieke sfeer gebring. Romeinse skrywers soos Plinius die Ouere, in sy Natuurgeskiedenis, en Ptolemy, in sy Geografie, het die Romeinse provinsies Dalmatië en Pannonia noukeurig beskryf, wat heelwat dele van die hedendaagse Kroasië ingesluit het. Hulle het stede soos Salona (naby moderne Split), ‘n belangrike Romeinse administratiewe sentrum en ‘n bewys van die ryk se blywende invloed, en Pola (Pula), met sy merkwaardig bewaarde amfiteater, in detail beskryf. Die teenwoordigheid van Romeinse keisers, insluitend Diocletianus, wat sy monumentale paleis in Split gebou het, beklemtoon verder die belangrikheid van die streek in die antieke tyd. Hierdie vroeë vermeldings beklemtoon ‘n land wat reeds deur uiteenlopende kulture en strategiese betekenis gevorm is, en lê die grondslag vir die unieke historiese laslappiekombers wat sou ontvou.
‘N MILLENNIUM VAN VERSKUIWINGS
Na die ineenstorting van die Wes-Romeinse Ryk het Slawiese stamme in die 7de eeu na die streek gemigreer en uiteindelik die Hertogdom van Kroasië gevorm. Teen 925 n.C. is Tomislav as die eerste koning van Kroasië gekroon, wat ‘n onafhanklike Middeleeuse koninkryk gevestig het wat vir byna twee eeue gefloreer het. Die strategiese posisie het dit egter ‘n konstante teiken vir groter moondhede gemaak. Die vorming van ‘n unie met Hongarye in 1102, en latere inlywing in die Habsburgse Monargie in die 16de eeu, het lang tydperke gemerk waar Kroasië ‘n duidelike identiteit en ‘n mate van outonomie behou het, maar uiteindelik onderworpe was aan buitelandse krone.
Die 20ste eeu het verdere omwentelinge gebring. Na die Eerste Wêreldoorlog het Kroasië deel geword van die Koninkryk van Serwiërs, Kroate en Slowene, later herdoop tot Joego-Slawië. Die kommunistiese era na die Tweede Wêreldoorlog, onder Josip Broz Tito, het Kroasië as een van die ses samestellende republieke van die Sosialistiese Federale Republiek van Joego-Slawië gesien. Terwyl hierdie tydperk ‘n mate van ekonomiese ontwikkeling en ‘n mate van interne outonomie meegebring het, het onderliggende nasionalistiese spanninge en ekonomiese ongelykhede onder die oppervlak gemaal.
DIE SMELTKROES VAN ONAFHANKLIKHEID: 1991-1995
Die dood van Tito in 1980 en die daaropvolgende verswakking van die kommunistiese regime het lank onderdrukte nasionale aspirasies regoor Joego-Slawië ontketen. Vir Kroasië het die begeerte na selfbeskikking oorweldigend geword.
1991: Die Verklaring en die Uitbreek van Oorlog
Die jaar 1991 was die keerpunt. Op 19 Mei 1991 is ‘n referendum oor onafhanklikheid in Kroasië gehou, met ‘n oorweldigende meerderheid wat ten gunste daarvan gestem het. Op 25 Junie 1991 het Kroasië formeel sy onafhanklikheid van Joego-Slawië verklaar. Hierdie daad is egter met hewige teenkanting van die Serwies-gedomineerde Joego-Slawiese Volksleër (JNA) en plaaslike Serwiese paramilitêre groepe begroet, wat dit as ‘n bedreiging vir die Serwiese bevolking binne Kroasië en vir die integriteit van Joego-Slawië beskou het.
Die daaropvolgende maande het die vinnige opbou van konflik gesien. Die “Slag van Vukovar”, wat in Augustus 1991 begin het en 87 dae geduur het, het ‘n simbool van Kroatiese weerstand geword. Die stad, swaar gebombardeer en beleër, het ondenkbare vernietiging verduur voordat dit in November 1991 geval het. Die brutaliteit wat in Vukovar gesien is, insluitend die Ovčara-slagting, het die internasionale gemeenskap geskok en die verskriklike aard van die ontvouende oorlog beklemtoon. Terselfdertyd het ander Kroatiese stede soos Dubrovnik en Šibenik bombardemente en blokkades in die gesig gestaar.
1992-1994: ‘N UITMERGELENDE KONFLIK
Die vroeë jare van die oorlog is gekenmerk deur intense gevegte, etniese suiwering en wydverspreide ontworteling. Die JNA en Serwiese magte het beduidende dele van Kroatiese grondgebied beset, veral in Krajina en Slavonië. Die internasionale gemeenskap het gesukkel om effektief te reageer, met verskeie vredesplanne en UNPROFOR (Verenigde Nasies se Beskermingsmag) ontplooiings wat beperkte sukses gehad het om die geweld te stop.
Ten spyte van die uitdagings het Kroasië begin om sy eie weermag te bou en sy verdediging te organiseer. Die tydperk het ook die interne konflik tussen Kroate en Bosniake in die naburige Bosnië en Herzegovina gesien, wat die streeksdinamika verder bemoeilik het.
1995: Operasie Storm en die Einde van die Oorlog
Die gety het in 1995 begin draai. Na jare van diplomatieke pogings en militêre opbou het Kroasië twee beslissende militêre operasies van stapel gestuur.
• Operasie Flash (Mei 1995): Hierdie vinnige offensief het die westelike Slavonië-streek suksesvol bevry, wat die Kroatiese weermag se groeiende vermoëns gedemonstreer het.
• Operasie Storm (Operacija Oluja – Augustus 1995): Hierdie massiewe militêre offensief, wat op 4 Augustus 1995 van stapel gestuur is, was die keerpunt van die oorlog. Binne ‘n paar dae het die Kroatiese weermag die meerderheid van die oorblywende besette gebiede herower, wat die georganiseerde Serwiese rebellie en die oorlog in Kroasië effektief beëindig het. Hoewel dit kontroversieel was as gevolg van die grootskaalse uittog van Serwiërs uit die Krajina-streek, het Operasie Storm Kroasië se primêre doelwit van territoriale integriteit bereik.
Die onmiddellike nasleep van Operasie Storm het ‘n einde gebring aan groot vyandelikhede op Kroatiese bodem, hoewel die menslike en ekonomiese koste enorm was. Duisende is dood, honderdduisende ontheem, en die land se infrastruktuur het in puin gelê.
As jy tyd het gaan kyk gerus na die oorlogsmuseum so ‘n paar kilometer buite Zagreb in Karlovac. Daar sal jy voorbeelde sien van hoe die Kroate hul eie pantservoertuie gemaak het en kan jy nog die skade van die oorlog aan van die geboue sien.
‘N NALATENSKAP VAN VEERKRAGTIGHEID
Die jare tussen 1991 en 1995 verteenwoordig ‘n fundamentele tydperk in die moderne Kroatiese geskiedenis. Dit was jare van geweldige lyding en opoffering, maar ook van buitengewone moed, veerkragtigheid en die uiteindelike triomf van nasionale selfbeskikking. Van die antieke Illyriërs en Romeine tot die smeltkroes van die Burgeroorlog, is Kroasië se unieke geskiedenis ‘n bewys van sy blywende gees. Vandag, as ‘n lid van die Europese Unie, staan Kroasië as ‘n lewendige, onafhanklike nasie, vir ewig gevorm deur die eggo’s van sy verlede en die moeisaam verworwe onafhanklikheid wat in die smeltkroes van die vroeë 1990’s gesmee is.
Inderdaad is Kroasië vir die besoeker meer as net ‘n land van eilande en poskaartmooi foto’s, dit is ‘n pelgrimstog deur die struwelinge van ‘n nasie wat die knie soveel keer moes buig, maar wat vandag die vrugte pluk van onafhanklikheid.
‘N VINNIGE OORSIG VIR REISIGERS
Sou jy Kroasië wil besoek en die psige van die land verstaan sal ek voorstel dat jy meer as net die hoofstad, Zagreb, of Dubrovnik van Game of Thrones-faam besoek.
Doen die moeite om so bietjie van die gebaande weë te beweeg en verken die land. Hier is dan so ‘n paar idees en ‘n streek of twee wat jy rustig kan verken. As jy nie ‘n motor wil huur nie, gebruik die openbare vervoer. Dit is veilig en goedkoop. Die mense is vriendelik en eerlik en die kos is uit die boonste rakke.
Die beste manier om Kroasië te verken is om op Zagreb se moderne lughawe te land en vandaar jou Kroatiese swerftog in Zagreb, die hoofstad, te begin. Anders as sy kus-eweknieë, bied Zagreb ‘n kenmerkende Sentraal-Europese sjarme. Swerf deur die Bo-Stad (Gornji Grad), ‘n doolhof van geplaveide strate wat lei na die St. Markus Kerk met sy ikoniese teëldak en die imposante Zagreb-katedraal. Verken die unieke Museum van Gebroke Verhoudings, ‘n verrassend aangrypende en gedagteprikkelende ervaring, of verdiep jouself in die lewendige atmosfeer van die Dolac-mark, waar plaaslike verkopers ‘n kaleidoskoop van vars produkte en tradisionele handwerk aanbied. Zagreb se energieke kafee-kultuur nooi jou uit vir ‘n rustige oggende of laatmiddag mensekyk-sessie, terwyl sy talle parke en museums ‘n perfekte inleiding tot die Kroatiese lewe bied.
Met Zagreb uit die pad, waag suid na die ‘Pêrel van die Adriatiese See’, Dubrovnik. Omring deur gedugte middeleeuse mure, is die Ou Stad ‘n UNESCO-wêrelderfenisgebied en ‘n lewende museum. Stap langs die Stradun, die stad se hoofdeurgang, bewonder die Sponza-paleis en klim die stadsmure vir ongeëwenaarde panoramiese uitsigte oor die terracotta-dakke teen die sprankelende see. Neem ‘n kabelkar op Srđ-heuwel vir ‘n werklik asemrowende uitsig met sonsondergang, of ontsnap na die rustige Lokrum-eiland, ‘n kort veerbootrit weg, vir ‘n vreedsame blaaskans te midde van botaniese tuine en poue. Gaan neem ‘n selfie waar dele van die Game of Thrones verfilm is.
Ry noord langs die kus na Pula, ‘n stad deurdrenk van Romeinse geskiedenis. Die kroonglorie is die Pula Arena, een van die bes bewaarde Romeinse amfiteaters ter wêreld. Stel jou voor hoe gladiators veg terwyl jy deur die antieke boë stap, of kyk na ‘n somerkonsert onder die sterre. Moenie die “Lighting Giants” misloop in die nag nie – die massiewe Uljanik-skeepswerfkrane wat omskep is in ‘n boeiende ligskou, is ‘n moderne artistieke wonderwerk wat die hawe briljant verlig. Pula dien as ‘n uitstekende basis om die Istriese skiereiland te verken. Reis binnelands na die hartjie van Istrië en ontdek sy bekoorlike heuweltopdorpies. Motovun, geleë bo-op ‘n koniese heuwel, bied ongelooflike uitsigte oor wingerde en valleie, en is bekend vir sy truffels. Grožnjan, bekend as die “Stad van Kunstenaars”, is ‘n lewendige sentrum van galerye en ateljees. Hierdie middeleeuse dorpies, met hul geplaveide strate, antieke kerke en plaaslike tavernas, bied ‘n kykie na ‘n stadiger tempo van die lewe en ‘n outentieke smaak van Istrië se ryk kulinêre tradisies.
Geen reis na Kroasië is volledig sonder om die unieke Plitvice Mere Nasionale Park te besoek nie. Plitvice, ‘n UNESCO-wêrelderfenisgebied, is ‘n natuurwonder van 16 onderling gekoppelde mere wat deur ‘n reeks asemrowende watervalle aan mekaar geskakel is. Paadjies lei jou deur hierdie smaraggroen wonderland, wat jou toelaat om naby die kristalhelder turkoois waters en die welige omliggende woude te kom. Beplan om ten minste ‘n halwe dag hier deur te bring en jouself in die rustige en ontsagwekkende natuurskouspel te verdiep.
Laastens, maak jou pad na Zadar, ‘n stad wat antieke Romeinse ruïnes perfek kombineer met innoverende moderne kunsinstallasies. Aanskou die betowerende See-orrel, ‘n argitektoniese wonderwerk wat musiek speel met behulp van die krag van die golwe, en ervaar die verblindende “Groet aan die Son”, ‘n sonkrag-aangedrewe liginstallasie wat met skemer lewendig word. Verken die Romeinse Forum, die indrukwekkende Katedraal van St. Anastasia, en dwaal deur die Ou Stad, terwyl jy Zadar se ontspanne maar lewendige atmosfeer geniet.
Kroasië, met sy diverse landskappe, ryk geskiedenis en warm gasvryheid, beloof ‘n onvergeetlike avontuur. Elke bestemming bied ‘n unieke faset van hierdie merkwaardige land, wat jou met ‘n onuitwisbare herinneringe laat.
3 redes waarom jy Kroasië wil besoek.
- Jy wil jou swaarverdiende rande so bietjie rek. Hoewel Kroasië die Euro gebruik as ‘n geldeenheid is hulle meer as ‘n raps goedkoper as hulle bure in Italië, Oostenryk en ander Wes-Europese lande.
- Jy kan nie wag om ‘n selfie in Dubrovnik te neem waar Game of Thrones verfilm is nie, en dit aan te stuur na jou vrinne in Suid Afrika nie.
- Jy wil sien hoe lyk landelike paaie sonder slaggate. Die infrastruktuur in Kroasië is uit die boonste rakke.
Lekker gelees, maak mens regtig lus om jou tas te pak, en kamera se band oor jou kop te hang ! Dankie vir die lekker vertel!
Uitstekend geskryf … ek koop sommer nou vliegtuigkaartjies. Ek hou van die mengsel van besienswaardighede van natuur na geskiedenis.
Ek sal elke mens aanraai om die fliek “Vukovar” te kyk. Dit is baie ontstellend maar aangrypend en dit wys hoe burgeroorloë families en gesinne uitnekaar skeur.
Baie dankie vir die saamreis!