Daar is ’n besondere gevoel wat posvat sodra jy die hoëtempo-gejaag van O.R. Tambo verruil vir die wind en die reuk van die see van Algoabaai. Vir besoekers uit Gauteng—of jy nou ná ’n kort vlug by Hoofman Dawid Stuurman Internasionale Lughawe land, of met die swart lint van die N2 deur die Sonskynkus inkom met jou sloertoer—laat Gqeberha (Port Elizabeth) jou polsslag dadelik stadiger klop.
Tog, net anderkant die aktiewe aanloopbane in die rustige voorstad Southdene, lê ’n plek waar die pols weer versnel vir vliegtuig en geskiedenis aficionados: die Port Elizabeth-tak van die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum.
As iemand wat die Oos-Kaap deesdae my tuiste noem, sê ek dikwels vir besoekers van die binneland dat ons kuserfenis nie net oor goue strande, kusfynbos of Groot Vyf-wildreservate gaan nie. Dit word ook bewaar in silwer aluminium, verouderde seildoek, hidrouliese olie en lugvaartgeskiedenis uit die Tweede Wêreldoorlog. In historiese oorlogstydse store en vliegtuigloodse, waar jong vlieëniers hulle eens vir luggevegte oor verre oseane voorberei het, bied die Lugmagmuseum in Port Elizabeth een van die mees intieme en egte lugvaartervarings in Suider-Afrika.
Op die fondasie van 42 Lugskool
Om die karakter van die Port Elizabeth Lugmagmuseum te verstaan, moet jy terugstap in tyd na die donker dae van die Tweede Wêreldoorlog. Lank voordat moderne passasiersvliegtuie vakansiegangers na kusoorde vervoer het, het Port Elizabeth ’n strategiese sleutelrol in wêreldwye verdediging gespeel. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Suid-Afrika ’n groot opleidingsarea vir die Geallieerde magte geword ingevolge die Joint Air Training Scheme (JATS)—’n omvangryke samewerkingsooreenkoms tussen die Britse Royal Air Force (RAF) en die Suid-Afrikaanse Lugmag. Talle vlieëniers, navigators lugkanoniers en bomrigters van regoor die Statebond is in Suid-Afrika se oopeb veilige lugruim opgelei.
Port Elizabeth was die tuiste van 42 Lugskool, wat in die opleiding van lugkanoniers gespesialiseer het. Die museum staan op die historiese voetspoor van 42 Lugskool. Die staal-en-houtraamstruktuur wat die hoofuitstalruimte huisves, is ’n egte historiese Bellman-hangar uit die Tweede Wêreldoorlog, ‘n unieke baken van oorlogstydse argitektuur.
Wanneer jy oor die betonblad stap, loop jy in die voetspore van talle rekrute waar instrukteurs jong mans eens oor teikenbane en verdedigingsmaneuvers oor die Indiese Oseaan ingelig het. Die nasionale Lugmagmuseum-instelling is amptelik in Oktober 1973 gestig om hierdie lugvaarterfenis te beskerm, met die Port Elizabeth-tak saam met Lugmagbasis Zwartkops in Pretoria en Lugmagbasis Ysterplaat in Kaapstad.
‘n Sloertoer deur die vliegtuigloods
Waar groter lugvaartmuseums soms uitgestrek en te groot kan voel, bied die PE-tak ’n tasbare ervaring. Jy kan tot reg by vliegtuie stap, direk in ou glaskajuite inloer en met vrywilligers gesels wat elke klinknael as’t ware by die naam ken.
Legendariese opleidingsvliegtuie en straalvegters
Die versameling strek van WOII-opleidingsvliegtuie tot supersoniese onderskepvliegtuie:
- North American Harvard (T-6): Geen vliegtuigklank is meer ikonies in Suid-Afrikaanse lugvaartgeskiedenis as die diep, raspende dreuning van die Pratt & Whitney wat die Harvard aandryf nie. Bekend as die “Pilot Maker”, het die Harvard geslagte SALM-lugbemanning van die 1940’s tot in die middel-1990’s opgelei. Om hierdie historiese vliegtuie op uitstalling te sien, wek onmiddellike nostalgie by enigiemand wat grootgeword het met hulle oor Suid-Afrikaanse lugruim of in hulle jeug ‘n lugmag vliegdag bygewoon het.
- Atlas Impala Mk I en Mk II: Hierdie plaaslik ontwikkelde werkesels van die Koue Oorlog-era beklee ’n geëerde plek in plaaslike militêre geskiedenis. Die tweesitplek Mk I-opleier en enkelsitplek Mk II-ligaanvalsvliegtuig se pylvlerkontwerp binne die loods beklemtoon Suid-Afrika se historiese vermoë in lugvaartingenieurswese.
- Dassault Mirage F1 CZ / AZ: Vir spoedentoesiaste verteenwoordig die Mirage die toppunt van Koue Oorlog-supersoniese vegtertegnologie. Ontwerp vir hoëspoedonderskep- en aanvalsmissies, staan sy naaldneus en vlymdun deltaverwante vlerke in skerp, opwindende kontras met die hout-en-seildoekvliegtuie van vroeëre eras.
- de Havilland Vampire: Die Vampire beklee ’n gekoesterde plek in vroeë naoorlogse lugvaart as een van Suid-Afrika se eerste operasionele straalaangedrewe vegvliegtuie. Sy dubbelboomstertontwerp en hout-saamgestelde romp maak dit ’n ingenieurswonder.
Helikopters
Helikopters is al lank die lewensaar van maritieme soek-en-redding, vervoer en kusbewaking langs die ruwe Oos-Kaapse kuslyn:
- Aerospatiale Alouette III: Die alomteenwoordige “Allo-Three” het in feitlik elke SALM-rol gedien—van ongevalle-ontruiming tot bergredding. Kompak, rats en merkwaardig betroubaar, bly dit ’n gunsteling onder besoekende veterane.
- Westland Wasp: ’n Ware maritieme spesialis; die kompakte Wasp is spesifiek ontwerp om vanaf die beperkte vliegdekke van vlootfregatte te opereer. Sy kenmerkende vierwiellandingsgestel het dit in staat gestel om op deinende dekke in rowwe see te maneuver.
- Aerospatiale Puma: Hierdie swaarvrag-vervoerhelikopter het die ruggraat van troep-mobiliteit en humanitêre hulp regoor Suider-Afrika gevorm.
Skaars juwele en restourasieprojekte
Die museum is nie ’n statiese begraafplaas van metaal nie; dit is ’n aktiewe bewaringsruimte:
- Airspeed Oxford: Een van die belangrikste langtermyn-restourasieprojekte wat by die tak aangepak word. Die Oxford was ’n tweemotorige WOII-opleidingsvliegtuig wat wyd deur 42 Lugskool vir navigasie- en bomopleiding gebruik is. Hierdie restourasie projek is van internasionale historiese belang en is een van die sowat sowat 700 Airspeeds wat deur die SA Lugmag tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. Die vliegtuig word sedert 1980 gerestoureer.
- Buccaneer-vlugsimulatorhuldeblyk: ’n Toegewyde uitstalling ter nagedagtenis aan Buccaneer 415, ’n aanvalsvliegtuig wat tydens ’n opleidingsoefening in 1969 langs die kus verdwyn het. Die uitstalling bied besoekers ’n meesleurende blik op die kajuite en navigasiestelsels van daardie era.
‘N STUKKIE OOR DIE BUCCANEER
Die Buccaneer het ’n legendariese plek in die Suid-Afrikaanse Lugmag (SALM) beklee as sy voorste langafstand aanvalsvliegtuig. Die straler, wat in 1965 aan 24 Eskader gelewer is, is ontwerp vir hoëspoed-, seevlak-maritieme verdediging en swaar landbombardement. Tydens die Suid-Afrikaanse Grensoorlog het die Buccaneer noodsaaklike diepte-aanvalsvermoëns gebied deur sy enorme vragkapasiteit en reikafstand te gebruik om versterkte posisies diep binne Angola te teiken.
Ten spyte van sy robuuste ontwerp het die bedryf van die vliegtuie inherente risiko’s ingehou. Op 16 Oktober 1969 het ’n tragiese voorval tydens ’n nagtelike opleidingsoefening plaasgevind toe SALM Buccaneer met reeksnommer 415, beman deur majoor Steve Odendaal en majoor Peter Webb, langs die KwaZulu-Natalse kus naby die monding van die Tugelarivier verdwyn het. ’n Ooggetuie het berig dat hy ’n ontploffing gesien het toe die vliegtuig die water tref, maar aanvanklike ondersoeke kon die vliegtuig nie in die diep kuswaters opspoor nie.
Die lot van vliegtuig 415 was vir jare ‘n stukkie lugmag misterie. Dit was eers in 1977 dat ’n kommersiële vissersboot per ongeluk stukke van die wrak in sy nette gekry het wat bevestig het dat die vliegtuig in die Indiese Oseaan neergestort het. Die liggame van die twee bemanningslede is nooit gevind nie.
Statiese sale, memorabilia en toegewy aan die geskiedenis
Benewens die hoofvliegtuie huisves die hoofuitstallingsaal ’n ryk versameling artefakte wat die menslike kant van militêre lugvaart vertel.
Jy sal sorgvuldig saamgestelde uitstallings vind, onder meer:
- Vlugtoerusting en uniforms: Vliegpakke, drukhelms, oorlewingsbaadjies en parade-uniforms uit verskillende eras wat saam byna ’n eeu oorspan.
- Lugenjins: Deurgesnyde enjins wat die ingewikkelde meganiese binnewerke wys wat vlug deur verskillende eras moontlik gemaak het.
- Lugvaartkuns en skaalmodelle: Gedetailleerde skaalreplikas van vliegtuie wat in Suid-Afrikaanse lugruime gevlieg het, saam met historiese foto’s wat vroeë lugvaart in Algoabaai uitbeeld.
- Interaktiewe restourasiehangar: Op uitgesoekte dae kan besoekers direk in die werkende restourasiehangar inloer en sien hoe vaardige tegnici en vrywilligers komponente skoonmaak, beheervlakke weer met materiaal oorgetrek en historiese lugrame herbou word.
Wenk: As jy met kinders of lugvaartliefhebbers reis, maak tyd om met die vrywilligers in die hoofsaal te gesels. Baie van hulle is afgetrede werktuigkundiges, radaroperateurs of vlieëniers wat ruimhartig persoonlike staaltjies deel en koue feite lewendig maak.
Befondsing en die “Vriende”
Om historiese vliegtuie in ’n vogtige kusomgewing soos Port Elizabeth te onderhou, is ’n voortdurende stryd teen roes. Baie besoekers wonder hoe die fasiliteit oop en operasioneel bly. Die museum funksioneer as ’n amptelike fasiliteit onder die sambreel van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag (SANW) en die SALM. Terwyl basiese infrastruktuur en militêre toesig uit amptelike kanale kom, steun daaglikse restourasiewerk, uitstallingsinstandhouding, besoekersontvangs en opgraderings swaar op ’n nie-winsgewende vrywilligersorganisasie, The Friends of the SAAF Museum (FSAAFM).
Die museum vra nie ’n verpligte, vaste toegangsfooi nie; dit werk eerder volgens ’n vrywillige skenkingsbeleid. Dit hou erfenis toeganklik vir alle Suid-Afrikaners, van skoolgroepe tot internasionale toeriste.
Om duur restourasieprojekte, verf, gereedskap en spesialismateriaal te finansier, steun die Vriende-groep op:
- Besoekerskenkings by die ingangsdeur.
- Jaarlikse ledegeld wat deur lugvaartentoesiaste betaal word.
- Openbare fondsinsamelingsveldtogte en spesiale lugvaartgeleenthede.
Vir besoekers uit Gauteng wat Suid-Afrika se lugvaarterfenis vir toekomstige geslagte bewaar wil sien, is ’n ruim bydrae in die skenkingshouer of die aankoop van ’n aandenking ’n direkte manier om hierdie historiese vliegtuie in stand te hou.
Beplan jou besoek
Of jy nou ’n naweekwegbreek langs die Sonskynkus deurbring of ’n kulturele tussenstop by jou reisplan voeg voordat jy op ’n Oos-Kaapse sloertoer vertrek, dit is maklik om die SALM-museum in jou program in te pas. Dit is sowat 5 tot 10 minute van Port Elizabeth se strandfront-hotelle geleë en reg langs die kommersiële lughaweterminaal.
‘n Stukkie geskiedenis oor “Sailor” Malan
Groepkaptein Adolph “Sailor” Malan bly een van die mees gevierde vegvlieëniers van die Tweede Wêreldoorlog. Malan is in 1910 in Wellington, Suid-Afrika, gebore en het sy bynaam tydens ’n vroeë loopbaan in die handelsvloot verdien voordat hy in 1936 by die Britse Royal Air Force (RAF) aangesluit het. Terwyl hy hoofsaaklik binne RAF-operasionele bevel saam met talle Suid-Afrikaanse tydgenote gedien het, het sy formidabele gevegleierskap hom ’n simbool van trots vir Suid-Afrika se lugvaarterfenis gemaak.
Malan het Spitfires gevlieg en het hom onderskei van ander vliëniers tydens die ontruiming van Dunkirk, waarna hy ’n indrukwekkende figuur tydens die Slag van Brittanje (Battle of Britain) geword het. As ’n meesterlike taktikus het hy die beroemde “Tien Reëls vir Luggevegte” geformuleer, ’n pragmatiese taktiese kode wat vegvliegdoktrine verander het deur rigiede vooroorlogse formasies te laat vaar ten gunste van aggressiewe spanwerk, hoogtevoordeel en akkurate skietvernuf.
Teen middel 1941 is Malan gekrediteer met 27 vernietigde vyandelike vliegtuie en sewe gedeelde oorwinnings waarvoor hy die Distinguished Service Order en die Distinguished Flying Cross ontvang het. Hy het opgang gemaak tot bevelvoerder van die Biggin Hill Fighter Wing en dit tot talle operasionele suksesse gelei. Benewens sy taktiese genialiteit is Malan deur sy manne vereer vir sy kalmte onder vuur en sy onwrikbare leierskap.
Adres en ligging
- Adres: Forest Hill Drive, Southdene, Gqeberha (Port Elizabeth), Oos-Kaap, 6001 of soos Google se kaart jou gaan lei https://share.google/9z9zVwkYJF6x2lj6m
Openingstye
- Maandag tot Vrydag: 09:00 – 15:00
- Sondag: 10:00 – 16:00
- Saterdae en openbare vakansiedae: Gesluit
Toegangsfooie
- Toegangsfooi: Gratis (skenkings word sterk aangemoedig om voortgesette vliegtuigrestourasie te ondersteun).
Kontakbesonderhede en navrae
- Telefoon (museumkantoor): +27 (0)41 505-1295
- Nasionale Vriende e-pos: fsaafm1@gmail.com
- Webwerf: www.saafmuseum.co.za
Die kus-uitspraak
Vir Gautengse reisigers wat aan hoë-oktaan stadsbesienswaardighede gewoond is, bied die Port Elizabethse SALM-museum iets skaars: ’n stadige, meer persoonlike reis deur Suid-Afrikaanse lugvaartgeskiedenis. Om binne ’n WOII-Bellman-hangar te staan terwyl moderne straalvliegtuie op die aangrensende aanloopbaan opstyg is nie by elke museum te vinde nie.
Wanneer jy volgende keer ’n kuswegbreek na die Oos-Kaap beplan, maak maar voorsiening in jou reisplan vir Forest Hill Weg.
3 Redes hoekom jy die museum wil besoek
- Jy wil graag ‘n selfie neem by die Aloutte “gun ship” wat daar uitgestal word. Die wat oud genoeg is sal weet waarvan ek praat.
- Jy wil gaan kyk na die Buccaneer se vlug simulator en dan verder gaan lees oor vliegtuignommer 415 wat tydens ‘n oefenvlug langs die kus verdwyn het.
- Gaan kyk na die vliegtuigmodelle wat met soveel sorg en geduld gebou is.
Jy kan ook die skakel volg en meer lees oor die suster-opleidingseenheid van 42 Lugskool naamlik 43 Lugskool op Port Alfred. MONUMENTE VIR HELDE EN VIR FRITZ DIE WAGHOND – GOPSE