So op die rand van Grahamstad ( Makhanda) weg van die bedrywighede van die hoofdorp, staan ‘n unieke museum wat jy gerus tydens jou sloertoer in die Oos-Kaap kan besoek as die son, see en visvang amper te veel vir jou en die gesin begin raak.
Die moderne gebou van Amazwi (wat stemme in isiZulu beteken) die Suid-Afrikaanse Museum vir Letterkunde is ‘n kruispunt vir kulturele bewaring, omgewingsbestuur en sosiale ontwikkeling.
Hoewel die oorspronklike idee van die bewaring van unieke Suid-Afrikaanse letterkunde reeds in die vroeë 1960s begin het, en stuk-stuk gegroei het tot dit in die 1980s as die Nasionale Engelse Letterkundemuseum (NELM) gedoop is, het die omvang van die museum so gegroei om voorsiening vir soveel moontlik letterkundige werke oor al die taalgroepe van Suid Afrika te maak dat ‘n nuwe tuiste vir die werke gevind moes word. In 2016 is die museum na ‘n nuwe, spesiaal ontwerpte gebou in Worcesterstraat in Makhanda verskuif. Hierdie doelgeboude fasiliteit, ‘n aansienlike projek van R147 miljoen was ‘n beduidende opgradering van die oorspronklike gehuurde perseel wat slegs 30 vierkante meter uitstallingsruimte gebied het. Die nuwe gebou het aansienlik uitgebreide vermoëns gebied, insluitend ‘n voorportaal van 200 vierkante meter en ‘n veeldoelige area, asook 350 vierkante meter toegewy aan uitstallings.
Wat begin het as ‘n liefdesdaad vir Suid-Afrikaanse Engelse letterkunde en die begeerte om dit te bewaar in Suid-Afrika, het gegroei na ‘n moderne museum wat uniek in Suid-Afrika is en talle besoekers en navorsers verwelkom.
‘N OMVATTENDE LITERÊRE BEWAARPLEK
Amazwi se primêre funksies is om materiële bewyse met betrekking tot Suid-Afrikaanse letterkunde te versamel en te bewaar, dit te publiseer en te populariseer, en om alle dele van die leserspubliek, beide plaaslik en in die buiteland, die middele van toegang daartoe te bied. Histories het die museum die wêreld se mees omvattende versameling van hulpbronne gehuisves wat spesifiek verband hou met Suid-Afrikaanse letterkunde in Engels.
‘n Beduidende verskuiwing het in 2019 plaasgevind toe Amazwi se versamelingsmandaat uitgebrei is om al Suid-Afrika se amptelike tale in te sluit.
Die blote omvang van sy besittings onderstreep die museum se toewyding aan hierdie omvattende missie. In 2017 het die aantal literêre artefakte in die museum se versameling meer as 100 000 beloop. Hierdie groot verskeidenheid sluit in outeursmanuskripte, drukkersproewe, dagboeke, korrespondensie, uitgewersargiewe, foto’s, plakkate, toneelstukke, teaterprogramme en ‘n verskeidenheid kulturele artefakte. Benewens hierdie argiefmateriaal, oorskry die museum se versameling gepubliseerde werke – wat gedigte, kortverhale, romans, toneelstukke, outobiografieë, reisverhale en kinderliteratuur insluit – meer as 30 000 volumes.
Belangrike Versamelingskategorieë en Hoogtepunte
Manuskripte en Argiefmateriaal
Hierdie kategorie vorm die kern van die museum se besittings en beskerm oorspronklike konsepte, handgeskrewe notas en ongepubliseerde werke. Hierdie dokumente bied waardevolle insigte in die kreatiewe prosesse, hersienings en intellektuele reise van outeurs, wat ‘n direkte verband bied met die ontstaan van gekoesterde literêre werke. Noemenswaardige voorbeelde sluit in Olive Schreiner se handgeskrewe notas vir haar roman “Undine”, die manuskrip van “City Johannesburg” deur Mongane Wally Serote, en ‘n werkende kopie van die draaiboek vir die kragtige toneelstuk “You strike a woman, you strike a rock” deur Phyllis Klotz. Die versameling omvat ook ‘n rykdom van drukkersproewe, persoonlike dagboeke, uitgebreide korrespondensie en omvattende uitgewersargiewe, wat alles bydra tot ‘n holistiese begrip van die literêre ekosisteem.
Gepubliseerde Werke
Die museum onderhou ‘n uitgebreide en groeiende versameling gepubliseerde literêre werke, wat die breedte en diepte van Suid-Afrikaanse kreatiwiteit oor verskeie genres weerspieël. Dit sluit ‘n wye verskeidenheid gedigte, kortverhale, romans, toneelstukke, outobiografieë en reisverhale in.
Onder die museum se skatte is “The present state of the Cape of Good-Hope…,” in 1731 deur Peter Kolben in Hoog-Duits geskryf en in Engels vertaal, wat die onderskeiding het om die oudste boek in die museum se versameling te wees.
‘n Besonder belangrike deel van hierdie versameling is gewy aan kinderliteratuur, met voorbeelde van beide ou en nuwe werke beskikbaar.
Literêre Aandenkings
Amazwi se versameling strek aansienlik verder as tradisionele papiergebaseerde materiaal en omvat ‘n ryk verskeidenheid voorwerpe wat eens aan prominente Suid-Afrikaanse skrywers en kunstenaars behoort het. Hierdie klem op persoonlike aandenkings en multimedia, tesame met manuskripte en gepubliseerde werke, beklemtoon die verskeidenheid van literatuur en onderstreep dat dit nie bloot teks is nie, maar ook ‘n produk van menslike lewens, tegnologieë en spesifieke kulturele kontekste.
Spesifieke voorbeelde van hierdie boeiende aandenkings sluit in:
• Herman Charles Bosman se tikmasjien
• Olive Schreiner se pen en tas.
• ‘n Replika van die Cullinan-diamant wat aan die joernalis, romanskrywer en draaiboeksrywer, Geoffrey Jenkins behoort het, word ook uitgestal. Die skrywer se roman “A Twist of Sand” is in 23 tale vertaal.
• Chris Zithulele se boks met handgeskrewe kaartjies bevat talle verwysings en bronne oor inheemse Suid-Afrikaanse tale, letterkunde en kultuur, saam met sy opvoeringshoed en -baadjie.
• ‘n Trofee ter ere van die bekende Suid-Afrikaanse skrywer, dramaturg en regisseur Barney Simon.
• Die gevierde skrywer van “Jock of the Bushveld”, James Percy Fitzpatrick se leerbeursie word ook uitgestal.
• Filmrolle vir Athol Fugard se “A Lesson from Aloes”.
Spesiale Hoogtepunte
Die museum beskik ook oor toegewyde versamelings wat spesifieke fasette van Suid-Afrikaanse literêre erfenis uitlig. Dit sluit in boeiende versamelings oor Vroue in Skryfkuns, wat werke van invloedryke figure soos Sindiwe Magona en Olive Schreiner ten toon stel.
Permanente Uitstalling
Die museum se vlagskip permanente uitstalling is getiteld “Stemme van die Land”. Hierdie omvattende uitstalling vertel die verhaal van Suid-Afrika deur die unieke lens van die land se literatuur, wat strek van die vroegste geskrifte van die koloniale tydperk tot sommige van die mees onlangse werke wat geproduseer word. Die uitstalling verweef meesterlik twee hooftemas – konflik en die omgewing – deur sy hele narratief, wat hul blywende impak op Suid-Afrikaanse literêre uitdrukking demonstreer. Dit verteenwoordig vyf van Suid-Afrika se nasionale tale, bied ‘n verskeidenheid perspektiewe en posisies, en sluit deeglik beide geskrewe en mondelinge literatuur in, wat die land se ryk storievertellingstradisies weerspieël.
UNIEKE ARGITEKTUUR EN ONTWERPE AMAZWI SE BAANBREKENDE GROEN ONTWERP
Die nuwe Amazwi Suid-Afrikaanse Museum van Letterkunde-gebou is nie bloot ‘n funksionele ruimte nie. Amazwi is die eerste museumgebou in die land wat ‘n 5-Ster-gradering van die Groenbouraad van Suid-Afrika (GBCSA) behaal het. Hierdie onderskeiding posisioneer dit as ‘n belangrike mylpaal in volhoubare argitektuur binne Suid-Afrika. Die gebou se ontwerp is aanvanklik in 2013 ingedien as ‘n integrale deel van ‘n loodsprojek wat deur die GBCSA geïnisieer is. Die doel van hierdie projek was om ‘n gespesialiseerde graderingsinstrument vir Openbare en Onderwysgeboue te ontwikkel.
Geïntegreerde Volhoubare Ontwerpbeginsels en -kenmerke
Die museum se argitektoniese ontwerp, is volgens die inligting wat beskikbaar is, “beïnvloed deur ‘n oorweging van tyd, konteks en dringende globale omgewingskwessies”. Dit beskik oor ‘n harmonieuse mengsel van vryvormkurwes wat gebalanseer word deur lineêre lyne, ‘n ontwerpmotief wat subtiel deur die landskap en die interne uitstallings weerspieël word.”
Nogal ‘n mondvol om te sê die gebou is ontwerp om krag te bespaar. Van die gebou se unieke eienskappe sluit in:
Gespesialiseerde lugverkoelde en meganies ondersteunde natuurlike ventilasiestelsels, insluitend ‘n Veranderlike Koelmiddelvolume (VRV)-stelsel. Hierdie gevorderde stelsel fasiliteer hitteherwinning, wat die gelyktydige voorsiening van beide verkoeling en verhitting in verskillende dele van die gebou moontlik maak.
Oorvloedige groot vensters is strategies geplaas om natuurlike lig die binneruimtes te laat oorstroom, wat die afhanklikheid van kunsmatige ligbronne aansienlik verminder. Hierdie kunsmatige ligte kan ook individueel aangepas word om energie verder te bespaar. Daarbenewens is baie van die ligte dwarsdeur die gebou sensor-aktief, wat outomaties aanpas of afskakel gebaseer op besetting, wat energieverbruik verder verminder.
Energiebesparende hittepompe is ook in spesifieke areas van die museum geïnstalleer om warm water doeltreffend te voorsien en verhittingstelsels te ondersteun.12
Die buitekant van die gebou bevat gabionmure en plaaslik gekapte klipbekleding. Hierdie elemente is nie bloot esteties nie; hulle dien as ‘n passiewe ontwerpstrategie om die binnenshuise temperatuur te stabiliseer
‘n Besonder innoverende kenmerk is die “groen dak” wat op die museum se argief geïnstalleer is, wat meer as 100 000 oorspronklike manuskripte huisves. Hierdie groen dak bied natuurlike isolasie aan die gebou, wat die behoefte aan lugversorging in hierdie kritieke bergingsarea effektief verminder of selfs uitskakel.
Die keuse van materiale vir Amazwi se konstruksie sluit in vloerbedekking gemaak van herwinde rubber en bamboes teëls, sowel as matte gemaak van herwinde plastiek. Die museum het ook gekies vir lae vlugtige organiese verbinding (VOC) verf en het klappermosaïek muurbekleding ingesluit, wat beide bydra tot die gebou se algehele “groenheid” en gesonder binnenshuise luggehalte bevorder.
Die museum implementeer ‘n omvattende waterbestuurstrategie, wat sy toewyding aan verantwoordelike hulpbronverbruik beklemtoon, wat veral noodsaaklik is in ‘n waterskaars streek soos Suid-Afrika.
‘n Reënwater-oesstelsel is in plek, wat water van die dak af versamel vir nie-drinkbare gebruike soos besproeiing van die inheemse tuine en die spoel van toilette en urinale. Verder is stormwater-damme strategies ontwerp om watervloei te bestuur. Hierdie damme stel stormwater geleidelik vry en voorkom erosie van die verwante rivierstelsel, terwyl dit ook ondergrondse water van die watertafel versamel en dit in damme op die perseel uitstoot. Regdeur die gebou is waterdoeltreffende loodgieterswerk geïnstalleer, wat die algehele waterverbruik verder verminder.
BEWAARDERS VAN NARRATIEWE: DIE RYKDOM EN TOEGANKLIKHEID VAN AMAZWI SE VERSAMELINGS
Die kernidentiteit van die Amazwi Suid-Afrikaanse Museum van Letterkunde word gedefinieer deur sy uitgebreide en noukeurig saamgestelde versamelings, wat dien as die tasbare beliggaming van Suid-Afrika se diverse literêre erfenis. Die museum se verbintenis strek verder as blote verkryging om streng bewaring, aktiewe openbare betrokkenheid en breë toeganklikheid in te sluit, wat verseker dat hierdie onskatbare narratiewe resoneer met huidige en toekomstige geslagte.
TWEE SATELLIETE
Satellietinstellings: Uitbreiding van Amazwi se Bereik
Amazwi se verbintenis tot die bewaring en bevordering van Suid-Afrika se literêre erfenis strek verder as sy primêre ligging deur die bedryf van twee belangrike satellietinstellings: Die Eastern Star in Makhanda en Schreiner House in Cradock. Hierdie satelliete dien om die bewaring van literêre erfenis te desentraliseer en betrokke te raak by spesifieke historiese en streeks geskiedenis, waardeur die museum se impak verbreed word en erfenis meer toeganklik gemaak word vir mense.
Die Eastern Star-satelliet kry sy naam van ‘n koerant wat in 1871 in Grahamstad gestig is, wat later in 1887 na Johannesburg verskuif het en daarna “The Star” geword het. Die gebou wat hierdie satelliet huisves, is in 1984 vrygewig deur The Argus Group geskenk en noukeurig deur Amazwi uit ‘n vervalle toestand gerestoureer. Hierdie instelling vertoon spesifiek die geskiedenis van die drukpers en bied besoekers ‘n tasbare verbintenis met die evolusie van literêre verspreiding en joernalistiek in Suid-Afrika. Ongelukkig kan die museum net besoek word as daar vooraf met Amazwi se personeel gereël is.
Schreiner-huis in Cradock bring hulde aan die ikoniese Suid-Afrikaanse literêre figuur Olive Schreiner, bekend vir haar baanbrekende roman “Story of an African farm”. Schreiner het in die laat 1860’s saam met haar broers en susters in hierdie einste huis gewoon.
So, op pad terug na jou huis stop gerus by Olive Schreiner se huis. Dit gaan jou geleentheid gee om jou bene te rek en sommer ietsie van die historiese Cradock te sien.
Hoe om by Amazwi te kom.
Adres: Worcesterstraat 25A, Makhanda. Jy kan Google se kaart hier kry https://maps.app.goo.gl/MDqMMCFuwBpfZgQs6
Besoektye: Die museum is weeksdae oop, van 8:30 vm tot 1:00 en 2:00 tot 4:30, en is gesluit op Saterdae en Sondae.
Toegang: Gratis.
Drie redes hoekom jy die museum wil besoek:
- Jy wil ‘n foto neem van Herman Charles Bosman se tikmasjien.
- Daar is genoeg plek vir voor die unieke gebou waar jy ‘n selfie kan neem en aanstuur vir die vrinne in Gauteng wat dink daar is net moderne geboue in Sandton en Menlyn.
- Gaan kyk na die afdrukke van die vroeë kaarte van die wêreld wat deel van die permanente uitstalling is.